Απλο τη Σκλαβιά στην Επιθυμία - Μια Προσωπική Ανάγνωση της Ελληνικής Επανάστασης

Γράφει ο Παντελής Κουκουλεκίδης

Η Ελληνική Επανάσταση του 1821 δεν υπήρξε απλώς ένα εθνικό ξέσπασμα εναντίον μιας αυτοκρατορίας. Υπήρξε μια βαθιά κοινωνική και οικονομική μετατόπιση, μια ρήξη μέσα στο ίδιο το φαντασιακό ενός λαού που για αιώνες βίωνε την υποτέλεια, αλλά ταυτόχρονα παρήγαγε μορφές ζωής, κοινότητας και επιθυμίας που δεν έπαψαν ποτέ να κινούνται προς την ελευθερία.

Και η δική μου ερμηνεία αυτής της επανάστασης δεν θα μπορούσε να είναι διαφορετική από εκείνη που, με συνέπεια, αρθρώνω τα τελευταία χρόνια. Είναι μια ερμηνεία που δεν στέκεται μόνο στα γεγονότα, αλλά εισχωρεί στο βάθος των δομών, εκεί όπου το ιστορικό συναντά το ψυχικό, και το συλλογικό τοποθετείται απέναντι στην ίδια του την έλλειψη. Η οθωμανική κυριαρχία δεν ήταν μόνο μια πολιτική κατάσταση. Ήταν ένα «Πραγματικό» με τη λακανική έννοια ένα βάρος ακατανόμαστο, μια καθημερινότητα που δεν μπορούσε να συμβολοποιηθεί πλήρως. Η οικονομική εκμετάλλευση, η φορολογία, η άνιση πρόσβαση στη γη και στο εμπόριο, δημιούργησαν ένα πεδίο έντασης.

Κι όμως, μέσα σε αυτή τη δομή, αναπτύχθηκαν μορφές σχετικής αυτονομίας οι κοινότητες, οι έμποροι της διασποράς, οι ναυτικοί, οι λόγιοι. Αυτές οι μορφές αποτέλεσαν το «Συμβολικό» υπόστρωμα όπου άρχισε να αρθρώνεται μια νέα γλώσσα: η γλώσσα του έθνους, της ιδιοκτησίας, της πολιτικής κοινότητας.

Και εδώ, ήπια αλλά σταθερά, μπορούμε να διακρίνουμε ένα αναβαλλόμενο νόημα μια διαρκή μετάθεση του πλήρους νοήματος της ελευθερίας, που δεν γίνεται παρόν, ποτέ ολοκληρωτικά, αλλά συγκροτείται μέσα από μικρές, σχεδόν αθόρυβες επαναστάσεις.

Αυτές οι μικρές επαναστάσεις στις κοινότητες, στο εμπόριο, στη γλώσσα, στη σκέψη συνιστούν ένα συνεχές γίγνεσθαι, ένα ρίζωμα: όχι μια γραμμική πορεία προς την ελευθερία, αλλά ένα πλέγμα διασυνδέσεων, διαφυγών και μετατοπίσεων που σταδιακά αποσυνθέτουν την αυτοκρατορική ενότητα.

Νεωτερικότητα δυτική αφαίρεση και ελληνική ενσάρκωση
Στη Δύση, η νεωτερικότητα συγκροτείται ως αφαίρεση: νόμος, κράτος, αγορά. Θεμελιώνεται μια σκέψη της ουσίας ως ενιαίας πραγματικότητας, όπου η ελευθερία είναι κατανόηση της αναγκαιότητας.

Στον ελληνικό χώρο, όμως, η νεωτερικότητα δεν εμφανίζεται ως καθαρή αφαίρεση. Εμφανίζεται ως πνεύμα, ως γέννηση, ως αφήγηση. 

Η έννοια της «παλιγγενεσίας (αναγέννηση)» δεν είναι μόνο πολιτική· είναι σχεδόν θεολογική η δημιουργία δεν είναι απλώς γεγονός, αλλά διαρκής γένεση, σχέση, κίνηση προς το νόημα.

Η επανάσταση, λοιπόν, δεν είναι μόνο μίμηση της Δύσης. Είναι μια ιδιότυπη σύζευξη της δυτικής αφαίρεσης (έθνος-κράτος, ιδιοκτησία, αγορά) με ένα βίωμα της κοινότητας και του πνεύματος.

Η επιθυμία και το εθνικό φαντασιακό
Η επιθυμία είναι πάντα η επιθυμία του Άλλου. Το ερώτημα είναι ποιος είναι ο «Άλλος» για τους υπόδουλους Έλληνες;
Είναι πολλαπλός:
η αρχαιότητα (ως χαμένη πληρότητα)
η Ευρώπη (ως υπόσχεση αναγνώρισης)
η πίστη (ως εγγύηση νοήματος)

Η επανάσταση προκύπτει όταν αυτά τα επίπεδα συμπλέκονται και παράγουν ένα νέο φαντασιακό το έθνος ως ενότητα που δεν υπήρξε ποτέ πλήρως, αλλά λειτουργεί ως στόχος.

Η ηγεμονία εδώ δεν είναι μόνο πολιτική· είναι και συμβολική. Σε αυτό το επίπεδο μπορούμε να διακρίνουμε και τη λειτουργία του κενού σημαίνοντος ( λέξεις κλειδιά) όπως το «ελευθερία ή θάνατος», που συμπυκνώνουν ετερογενείς επιθυμίες, προσδοκίες και αγώνες σε ένα ενιαίο σημαίνον, ικανό να κινητοποιήσει και να συγκροτήσει το συλλογικό υποκείμενο. Η επανάσταση γίνεται εικόνα, αφήγηση, σύμβολο, αλλά και υλική διαδικασία εμπόριο, συσσώρευση, μετασχηματισμός της ιδιοκτησίας.

Οικονομία και συλλογικότητα: από την υποτέλεια στη συγκρότηση

 Η οικονομική διάσταση είναι καθοριστική. Οι Έλληνες έμποροι και ναυτικοί του 18ου αιώνα δημιούργησαν δίκτυα που υπερέβαιναν την αυτοκρατορία. Αυτά τα δίκτυα παρήγαγαν πλούτο μετέφεραν ιδέες συγκρότησαν μια πρώιμη αστική τάξη. Η επανάσταση είναι, έτσι, και μια διεκδίκηση ελέγχου της παραγωγής και της γης. Είναι η μετάβαση από την κατακερματισμένη κοινότητα σε μια φαντασιακή εθνική οικονομία μια διαδικασία που συγκροτείται σταδιακά, μέσα από μετατοπίσεις και μικρές ρήξεις.

Και όμως, τίποτα από αυτά δεν αρκεί για να εξηγήσει το «άλμα». Εκεί παρεμβαίνει το αστάθμητο στοιχείο: η στιγμή όπου η ιστορία «σπάει».

Σε έναν τόπο από ΠΈΤΡΑ, ΘΆΛΑΣΣΑ, ΕΛΙΆ και ΉΛΙΟ, εμφανίζεται κάτι που δεν προβλεπόταν: η συλλογική πράξη. Αυτό είναι το Πραγματικό της επανάστασης η ρήξη που δεν εξηγείται πλήρως.

ΠΑΛΙΓΓΕΝΕΣΊΑ ως Ανάσταση
Δεν είναι τυχαίο ότι η επανάσταση συνδέθηκε συμβολικά με τον ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΌ. Το αφήγημα δεν είναι απλώς πολιτικό· είναι χαρμόσυνο, σχεδόν αναστάσιμο.

Η Ελλάδα δεν συγκροτείται μόνο ως κράτος, αλλά ως νόημα
ως επιστροφή και ταυτόχρονα γέννηση
ως μνήμη και ταυτόχρονα επιθυμία
ως ιστορία και ταυτόχρονα υπόσχεση
Η Ελληνική ΕΠΑΝΆΣΤΑΣΗ λοιπόν είναι η στιγμή όπου ένα συλλογικό υποκείμενο αναδύεται μέσα από την έλλειψη και την επιθυμία, συγκροτώντας ένα νέο Συμβολικό πεδίο, όπου η υποτέλεια μετατρέπεται σε αφήγηση ΕΛΕΥΘΕΡΊΑΣ, η οικονομία γίνεται πολιτική και η μνήμη γίνεται μέλλον. Και ίσως, τελικά, αυτό αποτελεί απόδειξη ότι μέσα στο πιο σκληρό Πραγματικό η επιθυμία μπορεί να γεννήσει ιστορία, ένα νόημα που δεν παύει να γεννιέται. Σήμερα, σε μια εποχή που μοιάζει σα να διαπερνά η ματαίωση, η μιζέρια, η αβεβαιότητα και η αίσθηση ότι η κοινωνία αδυνατεί να αποκτήσει δύναμη για μια νέα συλλογική αφήγηση, υπάρχει ανάγκη να προχωρήσουμε προς το ΥΨΗΛΌ, στα πλαίσια κοινωνικής ΑΠΕΛΕΥΘΈΡΩΣΗΣ και λαϊκής ΚΥΡΙΑΡΧΊΑΣ, δίνοντας στη νέα γενιά τη δυνατότητα να το πράξει και να χαράξει νέους δρόμους συλλογικής δημιουργίας.